زبان ها آیکن زبان ها
لودر سایت
لودر سایت

شعر های زنان و دختران ترکمن هنگام بافت قالی


هنگامی که نخستین گل قالی را شروع کردند، دسته جمعی می خوانند:

قیزلار گِلینگ گُل ثالینگ ……….. گُل اوثتینه گل ثالینگ
دوثلار یارلار گلندا ……….. ثارقی داقیب پؤل آلینگ

ترجمه
دخترها بیایید بر روی قالی نقش بزنید، نقش های فراوان بزنید، آنگاه که دوستان و یاران آمدند، نخ به بازویش ببندید و شادمانه بگیرید.*

* نخ به بازو بستن رسمی است که هنگام بازدید دوستان به عمل می آید و آنها نیز به خاطر تشویق بافندگان، در انجام کاری که شروع کرده اند، مبلغی پول می دهند.

در موقع شانه زدن چنین می خوانند:

چالینگ چالینگ چال قیزلار ……….. إله داراق آل قیزلار
إله داراق آلایلی ……….. خالا ناقیش ثالایلی
چالینگ چالینگ چال قیزلار ……….. چالینگ چالینگ چال قیزلار

ترجمه
دخترها، شانه ها را بردارید و بر تارهای قالی فرود آورید.
شانه ها بر داریم و قالی را منقش کنیم.

صبح در آغاز کار چنین می سرایند:

اریتر بیلن دوقما قارشی اوغرادیم ……….. اون بارماقی کِ ثر بیلین دوغرادیم
یوپ لاری هم یکایکا ثایلادیم ……….. قادیر الله ثندن مدد خداییم

ترجمه
هنگام صبح عازم بافتن قالی شدم و با کِ ثر ده انگشت خود را زخمی کردم. آنگاه کلاف های خامه را یک یک جدا کردم. خدایا در انجام کارم از تو مدد می خواهم.

در شکایت از سود جویی از تاجران فرش
که دست رنج آنان را با قیمی نازل صاحب می شوند.

کِ ثر بولدی ثاغ الیمینگ قارداشی ……….. جبر بؤلدی منگ یانیمینگ یؤلدشی
بیزه ظلم بؤلدی، تاجرینگ ایشی ……….. بؤ ظلمدن خلاص ایله خدایم

ترجمه
کِ ثر بر دست راست من همچون قلم است و رنج و عذاب با هستی من عجین شده است.
سودجویی تاجر فرش ظلمی مضاعف است. خدایا مرا از هر گونه ظلم نجات بده.

منبع
نگاهی به فرهنگ مادی و معنوی ترکمن ها
گنبد دردی اعظمی راد

سپتامبر 24, 2020 بافت کتانی در بین تركمن ها

بافت کتانی در بین تركمن ها


هرملّتی در تاریخ فرهنگی و اجتماعی خود جهت زینت بخشیدن به آداب و رسوم ملّی خویش دارای دستبافت های هنری می باشند. مردم ترکمن برای حفظ این آداب و رسوم و انتقال این هنر به نسل آینده، روشهای ویژه ای را برگزیده اند. آنها این دستاوردهای تجربی خود را که در طول قرنها از طریق فعّالیت های اجتماعی خویش کسب کرده اند، در صنایع هنری گوناگون بصورت قالیبافی، گلیم بافی، سوزندوزی و یا دیگر وسائل زندگی اجتماعی، به شکل نقش و نگارهای هماهنگ هندسی از خود به یادگار گذاشته اند. هنر کتانی بافی نیز از جمله یکی از آن روشهای قدیمی در صنعت بافندگی و دوزندگی اقوام ترکمن محسوب می شود. مبداء این هنر نفیس، به دوران باستان بر می گردد و در باره پیدایش آن روایات مختلفی در بین مردم رواج دارد. یكی از این روایات چنین است:
در زمان های بسیار قدیم، فرزندان پیر زنی جهت مداوای بیماری مادر پیر خود در جستجوی طبیب و دارو، بسیاری از جاها را گشته اند اما برای وی هیچ دارریی نیافته اند. روزی از روزها پسران این پیرزن با پیرمرد دانایی روبرو شده، با او به مشورت پرداختند. پیرمرد دانا به پسران آن پیرزن چنین گفته است: «اگر شما از الیافی که توسط کرمهای ابریشم از برگ درخت توت بدست می آید، پوشاکی بافته و به مادرتان بپوشانید، به زودی از این بیماری خلاص خواهد شد.»
پسران پیر زن طبق مصلحت پیرمرد دانا، پیله هایی را که بر روی برگهای درخت توت از کرمهای ابریشم باقیمانده بود، جمع آوری کرده و الیاف آنها را از هم جدا و پارچه ای از آن درست می کنند. از این پارچه بافته شده ، پوشاکی تهیه و به مادر پیرشان می پوشانند. مادر آنها طی چند روز پس از پوشیدن آن لباس، از بیماری نجات می یابد. پس از آن، پیرزن از پسران خویش می پرسد که چگونه او را از این بیماری نجات داده اند؟ پسرانش موضوع را بازگو می کنند. بعد از آن، پیر زن از برگ همان درخت با استفاده از کرم، موفق به دریافت ابریشم می گردد. او از ابریشمهای بدست آمده، آرام آرام به بافتن پارچه ای از آن که بعدها آنرا «کتانی» نامیده اند، ادامه می دهد. آنها با پوشانیدن لباسی که از این پارچه تهیه شده است، بسیاری از بیماران را از بیماریهایشان نجات می دهند. با گذشت زمان، با استفاده از رنگهای طبیعی گیاهان گوناگون، پارچه های کتانی را به رنگهای مرغوب و دلپذیر رنگ آمیزی کرده اند. به همین دلیل پارچه های کتانی را داروی دردها نام نهاده اند. بعدها به کتان این پارچه، خطوط سفید و زرد انداخته اند تا از چشم زخم محفوظ دارد و آنرا «راه ترکمن» نام نهاده اند. تولید پارچه های کتانی یکی از ثروتهای ملی ترکمنها می باشد.

رنگ كردن كتانی
هنر کتانی بافی که پیدایش آن به دورانهای بسیار قدیم تاریخ باز می گردد، از سوی مادران دلسوز برای نسلهای امروز به میراث گذاشته شده است. در حال حاضر یکی از فعالیتهای مهم ترکمنها، بافتن این نوع از پارچه های کتانی است. رنگهای این پارچه ها روز بروز غنای بیشتری می یابد. به عبارت دیگر رنگ طبیعی این پارچه ها از شاخه های درختان کاج، دانه های اسپند، پوست انار، پوست گردو، پوست پیاز و همچنین از دیگر گیاهان مختلف بدست می آید. پارچه های کتانی پس از بافته شدن، چنان با این رنگهای طبیعی رنگ آمیزی شده اند که مرغوبیت و زیبائی خاصی بدان می بخشد. چون این رنگهای طبیعی، بدون ترکیبات شیمیائی است و پارچه ها نیز از ابریشم خالص بافته شده اند، برای سلامتی انسانها نیز مفید هستند. در روزهای داغ تابستان بدن انسان را خنک نگه می دارند. در هنگام زمستان نیز باعث عدم نفوذ هوای سرد شده و بدن انسان را گرم نگه می دارند. رنگهای طبیعی را هر چقدر بشویند ، رنگ پس نمی دهند.

پیراهن کتانی
کتانی ها با مدل ها، نقش و نگارها و نیز تنوعی كه دارند،‌ با دیگر پارچه ها و لباسها بطور آشکار متمایز دیده می شوند و فرق دارند. بانوان مسن پیراهن های مخصوصی از کتانی های جوهری به رنگ بنفش را می پوشند. دختران در تركمنستان کتانیهای سبز، آبی و قرمز را بیشتر ترجیح می دهند. لباسهای قرمز کتانی را اغلب دخترانی که دم بخت هستند و می خواهند ازدواج بکنند، می پوشند. یکی از نصایح پدران و مادران به دختران دم بخت خود در تركمنستان در موقع ازدواج، پوشیدن لباس کتانی قرمز می باشد. گلدوزی هائی که بر روی لباسهای کتانی ملی ترکمن دوخته می شوند، آرایش و جلوه آنها را دوچندان افزایش می دهند.
مادران و بانوان تركمن در بافتن نقوش بر روی پارچه ها، از گلزارهای سبز صحرای ترکمن الهام گرفته اند. آنها بدون رفتن به آموزشگاه ها،‌ بصورت خودجوش، کارهای دستی و حتی نحوه سوزندوزی را از مادران خود یاد می گیرند.
زنان ابتدا کرته گلدوزی شده را می پوشند و بعد، همساز با آن، پیراهن کتانی قرمزی و خلعت قرمز رنگ را نیز می پوشند. دختران و بانوان تركمن در گذشته تنها کرته های گلدوزی شده قرمز را می پوشیده اند ولی اکنون آنها کرته های گلدوزی شده ای را که دارای رنگهای مختلف هستند، می پوشند. متناسب با رنگهای آنها،‌ خلعت پیراهنی را نیز می پوشند. در وحله اوّل بر روی پارچه ها انواع نقش و نگارهای زیبا را رسم می کنند. سپس آنها را گلدوزی می کنند. این کار تا هنگامیکه همه نقش و نگارها با گلدوزیهای آرایش داده شده، کامل شوند، به اتمام می رسد. امروزه برروی کرته های قرمز،‌ نقشهای « چانگا، (چنکک) و تگبنت، (تکبند)» را گلدوزی می کنند. جهت یقه گذاری آن،‌ باید نقش پارو انتخاب و گلدوزی بشوند. نقش های اصلی و عمده کرته از دوران قدیم باقی مانده اند. اینکار مدّت و حوصله زیادی می طلبد. برای این کار باید ریشه آن را بدوزند. لباسی که تا آستین پرداخت شده است، «آراگردی» نامیده شده است. نقشها و پرداختهای آراگردی از ایام قدیم تا به امروز مورد گلدوزی بانوان ترکمن بوده است. بنابه سلیقه، دختران و زنان تركمن در آن آویزه های مختلف درست می کنند.

پژوهشگر تاریخ: خان گلدی اونق
برگرفته از مجله یاپراق

برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.

برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.

الیاف و بافت پوشاک ترکمن


ابریشم ، پارچه ای که لطافت اش را از اندام ظریف و پرمحبت زنان وام گرفته است. به زن ترکمن چنان نزدیک است که گرمای تن زن ترکمن ارج گذار زیبایی ابریشم است. آن را به مهربانی می پروراند. وقتی که نوغان های بی حس را گرفت، آنها را در کیسه کوچکی در میان سینه ها از گردن می آویزد تا گرم بماند و آنگاه که حس کرد چیزی در درون کیسه می جنبد (همچون جنینی که اولین حرکاتش را به مادر گوشزد می کند.) آن ها را در جای مناسب و گرم نگهداری می کند. با برگ های توت می پروراند و مدام از آنها مراقبت می کند تا به پیله های سفید و زیبا بدل شوند.
ترکمن ها از دیر باز به پرورش کرم ابریشم و گرفتن ابریشم اشتغال داشته اند و از آن جا که پرورش کرم ابریشم مستلزم یکجا نشینی و نیز کاشتن درختان توت است. این فعالیت در دهکده های ترکمن نشین که دیری است یکجا نشین شده اند دیده می شود. ابریشم کشی امروزه در روستاهای نزدیک کلاله ، بایندر، پیش کمر، و قازان قیه و در ناحیه جرگلان و اکثریت روستاهای آن از باغلق تا حصارچه رواج دارد. فرایند جمع آوری الیاف و ابزار ضروری این کار را «کیل دان » می گویند. ابریشم کشی با ابزارهای بسیار ساده انجام می گیرد. پیله ها را در میان آب جوشی که در غازان ( ظرفی به شکل نیمکره) است و بر روی اجاق دیگی قرار دارد می ریزند و با چوب یا قلابی ، الیاف ابریشم « یوپک » را از پیله ها جدا کرده بر قرقره ای پیچیده و از آن جا به چرخ ابریشم ریسی که « پریک » (پروانه) نام دارد منتقل می کنند. از هر چهار کیلو پیله حدودا یک کیلو ابریشم بدست می آید. مدت زمان لازم برای تبدیل تخم ها به پیله، بسته به شرایط اقلیمی بین 26 تا 40 روز است. گروهی ابریشم ها را می فروشند و عده ای آن را برای مصارف شخصی نگاه می دارند. این کار به عهده زنان خانواده است و تنها در بخش چیدن سرشاخه های درخت توت مردان آنها را یاری می دهند.

ابریشم بافی
با هجوم پارچه های رنگارنگ خارجی با طرح های متنوع، پارچه های ابریشمی قرمز رنگ ترکمن می رود که به فراموشی سپرده شود. امروزه در روستاهای ترکمن صحرا به ندرت می توان به کارگاه پارچه بافی (تارا) برخورد که زنی پشت آن مشغول کار باشد. مگر در پاره ای روستاها، که زنان کهنسال با دستگاه هایی به قدمت این صنعت مشغول بافتن پارچه ی ابریشمی هستند، که نو عروسان مشتریان محدود آن را تشکیل می دهند.
پارچه های ابریشمی که به صورت طاقه هایی با درازای 5/2 تا 5 متر با عرض 30 تا 40 سانتی متر بافته می شود. این پارچه ها در دستگاه ساده ای به نام «تارا» بافته می شود. پارچه های بافته شده توسط این دستگاه به صورت نوارهایی که به زنگ قرمز و دارای راه راه زرد است، می باشد.
برای رنگ آمیزی از رنگ های گیاهی ثابت که از پوست گردو، روناس، پوست انار تهیه می شد، استفاده می گردید، ولی امروزه از رنگ های غیر طبیعی و شیمیایی که دارای رنگهای بی دوام هستند استفاده می گردد.

انواع پارچه
برای دوختن لباس سنتی ترکمن از پارچه های نخی، کتانی، ماووت، تورمه، تابدا، ساوسانی، آلاتاو «دونلیق» تکه قرمزی، ساری تخته استفاده می گردد.
پارچه های ماووت و تورمه برای دوخت کت «چاویت» استفاده می شود که بافت این پارچه و تار و پود آن از پشم می باشد.
«آلاتاو» ابریشمی بوده و برای دوختن کت «چاویت» ، جولبار «بالاق» و بی جامه «کوینک» مورد استفاده قرار می گیرد. تابدا و ساوسانی که آن نیز ابریشمی بوده و برای دوختن پیراهن زنانه استفاده می شود. تکه قرمزی هم ابریشمی بوده و برای دوختن پیراهن و شلوار استفاده می شود.
همانطور که گفته شد، امروزه با هجوم پارچه های خارجی در بازار، پارچه های قدیمی ترکمن را می توان تنها در بقچه ها و صندوق های قدیمی یافت که تنها میراث هایی از گذشته می باشند و به عنوان جهیزیه جزء پارچه های نو عروس همراه وی می باشد. آن نیز برای انتقال برای نسل های بعد!

گل جمال حجازی
کارشناس طراحی لباس از دانشگاه الزهرا
برگرفته از هفته نامه صحرا، شماره 359